Lần đầu mình nghe từ “xí mà” là từ bà ngoại. Bà kể hồi xưa ở Hội An, sáng sớm tinh mơ đã nghe tiếng rao “xí mà phù đây” vang vang trong con hẻm nhỏ. Đến khi mình thực sự được ngồi ở phố cổ, tay bưng chén xí mà nóng hổi vào một buổi sáng se lạnh, mình mới hiểu vì sao bà nhớ món này đến vậy.
Xí Mà Là Gì Mà Người Hội An Mê Đến Thế?
Xí mà, hay còn gọi là chí mà phù, thực chất là chè mè đen. Cái tên “xí mà” bắt nguồn từ tiếng Hoa, trong đó “xí” nghĩa là mè (vừng), “mà” là nghiền. Món này có nguồn gốc từ cộng đồng người Hoa di cư đến Hội An từ thế kỷ 17. Qua mấy trăm năm, xí mà đã hòa quyện vào ẩm thực địa phương, trở thành một phần không thể tách rời của phố cổ.
Nhìn bên ngoài, chén xí mà đen thui, nhiều người lần đầu thấy hơi ngại. Nhưng mà, xúc một thìa cho vào miệng là hiểu ngay tại sao nó tồn tại mấy trăm năm. Vị mè đen thơm lừng, ngọt thanh, hơi sánh sánh mịn màng, lại có chút béo bùi quyện với nhau. Đặc biệt khi ăn nóng, cái hương mè đen bốc lên mũi, thơm đến nao lòng.
Gánh Xí Mà Ông Thiều – Hơn 70 Năm Giữ Nghề
Nói đến xí mà Hội An mà không nhắc ông Thiều thì thiếu sót quá lớn. Gia đình ông Thiều đã gắn bó với gánh xí mà hơn 70 năm, truyền qua mấy thế hệ. Ngày ngày, gánh xí mà vẫn xuất hiện trên những con đường phố cổ, giữ nguyên công thức truyền thống từ thời ông bà để lại.
Mình nghe kể, ông Thiều rang mè đen bằng tay, canh lửa bằng kinh nghiệm mấy chục năm. Mè phải rang đến đúng độ thơm mà không cháy, rồi nghiền thật mịn. Chỉ riêng công đoạn này đã mất cả buổi sáng. Nước dùng thì nấu từ nhiều loại nguyên liệu tự nhiên, trong đó có nước giếng cổ Bá Lễ – thứ nước ngầm đặc trưng của Hội An mà nhiều người tin rằng chính nó tạo nên vị khác biệt.
Nguyên Liệu Tạo Nên Chén Xí Mà
- Mè đen: Nhân vật chính, phải là mè đen loại tốt, hạt mẩy
- Bột khoai lang: Tạo độ sánh đặc trưng
- Bột sắn dây: Giúp chè mịn và có độ trong nhẹ
- Đường: Dùng đường phèn hoặc đường phên cho vị ngọt thanh
- Rau mơ, rau má: Đây là bí quyết riêng, tạo vị thanh mát đặc trưng
Cách Thưởng Thức Chuẩn Hội An
Người Hội An ăn xí mà vào buổi sáng sớm, khi trời còn se se lạnh. Chén xí mà nóng hổi, thêm vài hạt mè trắng rang rắc lên trên, kèm miếng bánh quẩy (giò cháo quẩy) chiên giòn. Chấm miếng quẩy vào chén xí mà – giòn tan bên ngoài, sánh mịn bên trong – ngon đến mức mình phải gọi thêm chén thứ hai.
Buổi chiều tà cũng là lúc hay để thưởng thức. Ngồi trên chiếc ghế nhỏ ven sông Hoài, nhìn đèn lồng bắt đầu thắp sáng mà húp chén xí mà. Cái cảm giác đó, thiệt tình, không tiền nào mua được.
Tự Nấu Xí Mà Tại Nhà
Nếu chưa có dịp đến Hội An, bạn hoàn toàn có thể nấu xí mà tại nhà. Công thức đơn giản hơn bạn nghĩ nhiều:
- Rang 100g mè đen trên lửa nhỏ đến khi thơm, để nguội rồi xay nhuyễn mịn
- Hòa 2 muỗng bột năng với 50ml nước lạnh
- Đun 500ml nước với 80g đường phèn cho tan
- Cho mè đen xay vào khuấy đều, đun sôi nhẹ
- Đổ bột năng đã hòa vào khuấy nhanh tay cho chè sánh lại
- Múc ra chén, rắc mè trắng rang lên trên
Tất nhiên, nấu ở nhà thì khó sánh bằng ăn tại Hội An. Cái không khí phố cổ, tiếng rao của người bán, mùi hương trong gió sông Hoài – những thứ đó không nguyên liệu nào thay thế được. Nhưng ít nhất, khi nhớ Hội An quá mà chưa đi được, thì chén xí mà tự nấu cũng đỡ nhớ phần nào.
Giá Trị Dinh Dưỡng Không Ngờ
Mè đen là một trong những hạt giàu dinh dưỡng nhất. Theo Đông y, mè đen bổ thận, dưỡng huyết, làm đen tóc. Theo y học hiện đại, mè đen giàu canxi, sắt, vitamin E và các chất chống oxy hóa. Nên chén xí mà không chỉ ngon mà còn tốt cho sức khỏe nữa đó. Bà ngoại mình ăn xí mà suốt mấy chục năm, tóc bà đen mượt đến tận bảy mươi mấy tuổi, không biết có phải nhờ mè đen không nhưng mình tin là có phần.
Lần tới đến Hội An, nhớ dậy sớm một chút, ra phố cổ tìm gánh xí mà nha. Đảm bảo bạn sẽ hiểu vì sao món ăn bình dị này lại trở thành di sản ẩm thực của phố Hội.
